ΑΝΙΧΝΕΥΟΝΤΑΣ ΤΗ ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ

(Μερικές σκέψεις εξ αφορμής του βιβλίου του Θ. Βακαλιού, Η Αριστερά χθες, σήμερα, αύριο, εκδ. Βακαλιός, Αθήνα 2004) του Περικλή Παυλίδη Ζούμε σε μια εποχή όπου το αναγγελθέν τέλος των μεγάλων αφηγήσεων και χειραφετικών ιδεωδών φαντάζει αυτονόητη εγγύηση κατά του «ολοκληρωτισμού» των επαναστατικών σχεδίων του παρελθόντος, όπου η κυριαρχία της παγκοσμιοποιημένης κεφαλαιοκρατίας προβάλλει ως αναπόδραστη πραγματικότητα, εν είδει φυσικού φαινομένου ή, ίσως, και φυσικής καταστροφής. Για την Αριστερά, τον ηττημένο των μεγάλων κοινωνικοπολιτικών συγκρούσεων του 20ου αιώνα, το διακύβευμα δεν είναι πλέον η τάδε ή η δείνα τακτική της, αλλά η ίδια η στρατηγική, ο ύψιστος σκοπός ύπαρξής της: η χειραφέτηση της εργασίας και, ως εκ τούτου, η υπέρβαση της κεφαλαιοκρατίας και η οικοδόμηση μιας αταξικής-κομμουνιστικής κοινωνίας. Μετά όμως την αποτυχία των σοσιαλιστικών εγχειρημάτων της Ανατολικής Ευρώπης καθώς και τη δραματική συρρίκνωση των αριστερών δυνάμεων στις ανεπτυγμένες κεφαλαιοκρατικές χώρες, η αναγκαιότητα και δυνατότητα μιας σοσιαλιστικής προοπτικής κάθε άλλο παρά εμφανής και δεδομένη μπορεί να θεωρηθεί. Η Αριστερά καλείται να επαναδιατυπώσει και επαναθεμελιώσει το στρατηγικό της πρόταγμα, απαντώντας έτσι και στο υπαρξιακό ερώτημα για την κοινωνική-πολιτική της ταυτότητα στις σύγχρονες συνθήκες. Συμβολή σε μια τέτοια προσπάθεια αποτελεί το βιβλίο του Θ. Βακαλιού Η Αριστερά χθες, σήμερα, αύριο. Ο συγγραφέας του προσπαθεί να ανιχνεύσει τους όρους συγκρότησης ενός νέου αριστερού ριζοσπαστικού κινήματος ικανού να πραγματοποιήσει τη σοσιαλιστική αλλαγή της κοινωνίας. Τα θέματα που αναδεικνύει και οι ιδέες που διατυπώνει δημιουργούν ένα ευρύ πλαίσιο προβληματισμού και συζήτησης για τις προοπτικές της Αριστεράς στο σύγχρονο κόσμο. Ο Θ. Βακαλιός αναφέρεται στην Αριστερά όντας ο ίδιος στρατευμένος αγωνιστής της και γνώστης, εξ ιδίας πείρας, της ένδοξης, θυελλώδους και τραγικής ιστορίας της. Εύκολα διακρίνουμε την ανησυχία του σχετικά με την ικανότητα των προοδευτικών - ριζοσπαστικών - αντικαπιταλιστικών δυνάμεων να πείσουν τους λαούς για το εφικτό μιας σοσιαλιστικής προοπτικής και να δρομολογήσουν πολιτικο-κοινωνικές αλλαγές σε αυτή την κατεύθυνση. Η στράτευση όμως του συγγραφέα στην Αριστερά δεν τον εμποδίζει να υποβάλλει στη βάσανο της κριτικής τα προγράμματα, τους στόχους και τις πρακτικές του αριστερού κινήματος στις καπιταλιστικές χώρες, αλλά και των κυβερνητικών κομμουνιστικών κομμάτων στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Ο Θ. Βακαλιός αντιμετωπίζει κριτικά τόσο τη δογματική προσέγγιση των κεκτημένων της σοσιαλιστικής θεωρίας, τη μετατροπή αυτών σε αφοριστικές βεβαιότητες - ιδεοληψίες με, ενίοτε, ισχυρές χειραγωγικές προεκτάσεις και συνέπειες, όσο και την εκποίηση των θεμελιωδών αρχών και ιδεωδών της Αριστεράς με αποτέλεσμα τη γνωστή σοσιαλδημοκρατική παραίτηση από κάθε απόπειρα κοινωνικής χειραφέτησης. Ο συγγραφέας υπογραμμίζει τη σπουδαιότητα των θεωρητικών επιτευγμάτων του κλασικού μαρξισμού και ιδιαίτερα της μαρξικής διαλεκτικής μεθόδου για την κατανόηση του σύγχρονου κόσμου, την ανάδειξη της δυνατότητας αλλαγής του και τη θεμελίωση μιας στρατηγικής που θα οδηγεί στη σοσιαλιστική κοινωνία. Δεν παραβλέπει όμως και την αναγκαιότητα σοβαρής μελέτης του έργου κορυφαίων μαρξιστών στοχαστών του 20ου αιώνα. Ο Θ. Βακαλιός επιχειρεί την επανεξέταση των στρατηγικών στόχων της Αριστεράς, θεωρώντας θεμελιώδες και αδιαπραγμάτευτο στοιχείο κάθε αυθεντικού αριστερού κινήματος το συνειδητό αγώνα για την υπέρβαση του καπιταλισμού με στόχο το σοσιαλισμό. Κομβικό ζήτημα του βιβλίου είναι η πρόταση σοσιαλισμού που παρουσιάζει ο συγγραφέας, στα πλαίσια της αντίληψής του για την αναγκαιότητα αποσύνδεσης της σοσιαλιστικής προοπτικής από το στόχο του κομμουνισμού. Ο κομμουνισμός αναγνωρίζεται ως όραμα, ως πιθανή –αλλά πολύ μακρινή– προοπτική, η οποία όμως δεν έχει να παίξει κάποιο σημαντικό ρόλο στη σοσιαλιστική αλλαγή της κοινωνίας [1] . Θεωρώ ότι πρόκειται περί ζητήματος που έχει τεράστια σημασία για το αριστερό κίνημα και γι’ αυτό θα προσπαθήσω να διατυπώσω εκτενέστερα την άποψή μου. Φρονώ, εν γένει, ότι η αναφορά στη σχέση σοσιαλισμού και κομμουνισμού είναι σήμερα δόκιμη και αναγκαία και ότι η επιλογή του Θ. Βακαλιού να θέσει αυτό το ζήτημα ανταποκρίνεται στις θεωρητικές αλλά και πολιτικές ανάγκες της σύγχρονης Αριστεράς. Η επανεξέταση των ζητημάτων στρατηγικής στη βάση των νέων δεδομένων, λαμβάνοντας, δηλαδή, υπόψη την αποτυχία των σοσιαλιστικών εγχειρημάτων στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, καθώς και τις αλλαγές που έχουν συντελεσθεί στην παγκόσμια κεφαλαιοκρατία, αποτελεί εκ των ων ουκ άνευ όρο ανασυγκρότησης των δυνάμεων της Αριστεράς. Η αναφορά σε ένα μοντέλο σοσιαλισμού, εκτός της κομμουνιστικής στοχοθεσίας, ίσως να φαντάζει σήμερα ως εγγύηση της νηφάλιας και ρεαλιστικής επαναδιατύπωσης του χειραφετικού ιδεώδους. Ένας σοσιαλισμός, ως αυτόνομο κοινωνικό-οικονομικό σύστημα, που θα εδράζεται σε μια ρυθμιζόμενη οικονομία της αγοράς [2] , σίγουρα βρίσκεται πιο κοντά στη σημερινή πραγματικότητα, σίγουρα προβάλλει στη συνείδηση αρκετών ανθρώπων ως περισσότερο ρεαλιστική προοπτική συγκριτικά με αυτή της αταξικής-κομμουνιστικής κοινωνίας. Οπωσδήποτε, το ζήτημα του ρεαλισμού στη συγκρότηση των στόχων της Αριστεράς κάθε άλλο παρά αμελητέο μπορεί να θεωρηθεί. Άλλωστε, στα σοσιαλιστικά εγχειρήματα του 20ού αιώνα, η απουσία, σε αρκετές περιπτώσεις, ρεαλιστικών προγραμμάτων είχε δυσμενείς έως καταστροφικές συνέπειες, ιδιαίτερα όταν επιχειρήθηκε η άμεση υλοποίηση, στα πιο πρώιμα στάδια των κοινωνικών αλλαγών, στόχων που σκιαγραφούσαν τα γενικά χαρακτηριστικά ανώτερων βαθμίδων της κομμουνιστικής κοινωνίας. Ωστόσο, κρίνω αναγκαίο να δηλώσω εμφατικά ότι μια πρόταση σοσιαλισμού, όταν αποσυνδέεται από την αντίληψη περί κομμουνιστικής προοπτικής, κινδυνεύει να απολέσει όχι μόνο τη ριζοσπαστική της διάσταση, αλλά και τη θεωρητική της εγκυρότητα, την εγκυρότητα δηλαδή της αντίληψης (της προτρέχουσας σύλληψης) του ποια μπορεί να είναι μια εφικτή, εναλλακτική-χειραφετημένη κοινωνία του μέλλοντος. Η ένστασή μου σχετικά με την ιδέα περί ενός αυτόνομου σοσιαλιστικού – μη κομμουνιστικού κοινωνικού σχηματισμού εκκινεί από την άποψη (την οποία αναπτύσσει ο Β. Α. Βαζιούλιν, στο έργο του Η Λογική της Ιστορίας, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2004) ότι ο σοσιαλισμός, ως υπέρβαση της σχέσης κεφαλαίου-εργασίας, ως επικράτηση της κοινωνικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής (για ν’ αναφερθώ σ’ ένα θεμελιώδες γνώρισμα του σοσιαλισμού), συνιστά ήδη κομμουνισμό, ο οποίος, όμως, δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει το μετασχηματισμό όλων των κληρονομημένων από το ιστορικό παρελθόν της ανθρωπότητας (από το ταξικό αλλά και προταξικό παρελθόν) κοινωνικών σχέσεων, δηλαδή, συνιστά κομμουνισμό μέσα στην αντιφατική διαδικασία της διαμόρφωσής του. Όταν αναφερόμαστε στο σοσιαλισμό (σε ένα σοσιαλισμό που διαφέρει ποιοτικά από την κεφαλαιοκρατία) βρισκόμαστε ήδη στα πλαίσια της κομμουνιστικής προβληματικής, της προβληματικής που εξετάζει τους τρόπους, τις διαδικασίες, τις αντιφάσεις διαμέσου των οποίων η νέα κοινωνία υφίσταται, αναπαράγεται αναπτύσσεται, μετασχηματίζοντας κατ’ ανάγκη όλο τον προηγούμενο τύπο ιστορικής ανάπτυξης της ανθρωπότητας. Ο σοσιαλισμός δηλαδή, ως τέτοιος, αποτελεί προοπτική της ανθρωπότητας όχι γιατί αναπαράγει, εν μέρει, σχέσεις του ιστορικού παρελθόντος, (εμπορευματική παραγωγή, υποδουλωτικός καταμερισμός εργασίας, κρατική διεύθυνση ανθρώπων κ.λπ.) και, ως εκ τούτου, φαντάζει περισσότερο «ρεαλιστικός», αλλά, πρωτίστως, διότι εγκαινιάζει ένα νέο τύπο, μια νέα δυναμική ιστορικής εξέλιξης, στα πλαίσια της οποίας μετασχηματίζονται οι όροι που καθιστούν εφικτή κάθε μορφή κοινωνικής εκμετάλλευσης, καταπίεσης, αλλοτρίωσης, ενώ ταυτόχρονα, αναπτύσσονται οι ποιοτικά νέες σχέσεις μεταξύ των ατόμων, οι ώριμες, κατεξοχήν κοινωνικές σχέσεις των ανθρώπων ως συνεργατικά και δημιουργικά αναπτυσσόμενων προσωπικοτήτων. Εκκινώντας από την πεποίθηση ότι ο κομμουνισμός αποτελεί αναγκαία και εφικτή ιστορική προοπτική της ανθρωπότητας (όχι όμως και ένα εσχατολογικά προκαθορισμένο μέλλον) θεωρώ αυτονόητο ότι καμία εναλλακτική έναντι της κεφαλαιοκρατίας κοινωνία δεν μπορεί να ταυτιστεί από τις πρώτες βαθμίδες της με τον τελικό σκοπό του κομμουνιστικού ιδεώδους. Νομίζω ότι καμία θεωρητική αναφορά (στο πνεύμα των μαρξιστικών ιδεών) στη δυνατότητα υπέρβασης των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων δεν μπορεί να παραγνωρίσει το ανέφικτο μιας αυτόματης κατάργησης όλων των μορφών κοινωνικής αλλοτρίωσης - αντιπαλότητας - ανταγωνισμού (στα πλαίσια του διατηρούμενου υποδουλωτικού καταμερισμού εργασίας, των στοιχείων εμπορευματικής παραγωγής, των πολιτικών-διευθυντικών σχέσεων κ.λπ.), οι οποίες έχουν εν μέρει, τις καταβολές τους σε προκεφαλαιοκρατικές ιστορικές βαθμίδες. Φυσικά δεν μπορεί να γίνεται λόγος για το σοσιαλισμό χωρίς τη ρητή κατάφαση της κατάργησης των σχέσεων κεφαλαίου-μισθωτής εργασίας. Αν όμως κρίνεται νομοτελής η διατήρηση, σε ορισμένο βαθμό, των εμπορευματικών-χρηματικών σχέσεων μεταξύ των μελών της σοσιαλιστικής κοινωνίας και συνεπώς η διατήρηση της εργασίας αντί μισθού, καθώς και η διατήρηση, επίσης σε κάποιο βαθμό, της αντίθεσης μεταξύ κοπιαστικής-μονότονης και δημιουργικής για το άτομο εργασίας, της διανοητικής και χειρωνακτικής εργασίας, της διοικητικής και εκτελεστικής εργασίας, τότε θα πρέπει να αναγνωρίσουμε την πιθανότητα διατήρησης στο σοσιαλισμό (σε αντιφατική αλληλεπίδραση με τις αναπτυσσόμενες σχέσεις συντροφικότητας και αλληλεγγύης) ενός ιδιότυπου ανταγωνισμού μεταξύ των ίδιων των εργαζομένων, προκειμένου οι μεν να καταλάβουν καλύτερες θέσεις στον κοινωνικό καταμερισμό εργασίας, ιδιοποιούμενοι μεγαλύτερο μέρος του παραγόμενου προϊόντος, σε βάρος των δε. Ας μη μας διαφεύγει, άλλωστε, ότι η διατήρηση της εργασίας αντί μισθού σε οποιοδήποτε πιθανό σοσιαλιστικό εγχείρημα του μέλλοντος θα σημαίνει ότι στις νέες κοινωνικές σχέσεις η εργασία για πολλούς ανθρώπους θα έχει σημασία, πρωτίστως, από τη σκοπιά της συμμετοχής στο μοίρασμα του αποτελέσματός της και όχι από τη σκοπιά της εμπλοκής στην ίδια την εργασιακή διαδικασία, ως σε διαδικασία ελεύθερης, δημιουργικής δραστηριότητας και πολύπλευρης αυτο-ανάπτυξης του ατόμου. Η εργασία αντί μισθού προϋποθέτει πάντα την άνιση κατανομή του τελικού προϊόντος. Πρόκειται για σχέση ανισότητας, η οποία σαφώς και γεννά συγκρουσιακές σχέσεις μεταξύ των εργαζομένων για τον επανακαθορισμό των όρων πρόσβασης στο παραγόμενο προϊόν. Ο Μαρξ, μάλιστα, στο έργο του Κριτική του προγράμματος της Γκότα υπαινίχθηκε το πρόβλημα της άνισης κατανομής του παραγόμενου προϊόντος στην πρώτη φάση του κομμουνισμού, χωρίς όμως να μπορεί να αντιληφθεί τις συνέπειές του για το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων. Το εν λόγω πρόβλημα εκδηλώθηκε με μεγάλη σφοδρότητα στις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού», στο γεγονός ότι χιλιάδες πολίτες τους επεδίωκαν την επιτυχή ένταξή τους σε προνομιακές-ευνοϊκές θέσεις του συστήματος της κοινωνικής εργασίας ως εκπλήρωση της ανομολόγητης επιθυμίας για μια καλύτερη ατομική προοπτική, σε συνθήκες όπου οι λιγότερο προνομιακές έως δυσμενείς θέσεις ήταν ένας αναπόδραστος ορίζοντας για την πλειονότητα των εργαζομένων. Παρεμπιπτόντως, το ζήτημα των αντιθέσεων μεταξύ των ίδιων των εργαζομένων σε μια σοσιαλιστική κοινωνία, (αντιθέσεων, φυσικά, μη καπιταλιστικού χαρακτήρα), που αγγίζει και το θέμα των νομοτελών αντιθέσεων του σοσιαλισμού (της πρώτης φάσης του κομμουνισμού), δεν έχει, κατά τη γνώμη μου, προκαλέσει ακόμη τη δέουσα προσοχή της αριστερής διανόησης. Ίσως, αυτό να οφείλεται σε μιαν αυθόρμητη, εν πολλοίς υποσυνείδητη και κατανοητή, από συναισθηματική σκοπιά, διάθεση εξιδανίκευσης των χειραφετικών - αυτοδιαχειριστικών δυνατοτήτων των εργαζομένων και των κοινωνικών σχέσεων του σοσιαλισμού. Πιστεύω, όμως, ότι χωρίς τη θεωρητική πραγμάτευση - διερεύνηση αυτών των ενδεχόμενων αντιθέσεων ενός σοσιαλιστικού εγχειρήματος είναι άστοχη η συζήτηση για το χαρακτήρα της οικονομίας, της κοινωνικής συνείδησης, της πολιτικής εξουσίας, των διαπροσωπικών σχέσεων, του πολιτισμού κ.λπ. σε μια σοσιαλιστική κοινωνία. Πολλώ μάλλον, θεωρώ άστοχη την παρατηρούμενη συχνά (εν προκειμένω δεν αναφέρομαι στο βιβλίο του Θ. Βακαλιού) αναγωγή της σοσιαλιστικής θεωρητικής αναζήτησης στην κατασκευή καθαρών μοντέλων ιδεώδους κοινωνίας, απαλλαγμένων, κατά το δοκούν, από προβλήματα, αντιφάσεις και συγκρούσεις. Τέτοιου είδους εγκεφαλικές σοσιαλιστικές κατασκευές μπορεί να φαντάζουν γοητευτικές, μέσα στην «τελειότητά» τους, βρίσκονται όμως εκτός ιστορίας, εκτός κοινωνικού γίγνεσθαι, και ως εκ τούτου δεν μπορούν να αποτελέσουν στρατηγικές επαναστατικής πολιτικής δράσης. Φρονώ, λοιπόν, ότι το μέλλον πιθανών σοσιαλιστικών εγχειρημάτων θα κριθεί από την ικανότητα των αγωνιστών του σοσιαλισμού να διασφαλίσουν το συνεχές της διαδικασίας μετασχηματισμού όλων των κληρονομημένων από το παρελθόν αλλοτριωτικών σχέσεων (των εμπορευματικών-χρηματικών σχέσεων, της εργασίας αντί μισθού, του υποδουλωτικού καταμερισμού εργασίας κ.λπ.) στην κατεύθυνση του ώριμου κομμουνισμού. Παραφράζοντας το Νίκο Πουλαντζά θα έλεγα ότι ο σοσιαλισμός ή θα ολοκληρωθεί σε ώριμο κομμουνισμό ή θα αποτύχει. Έτσι, είμαι της άποψης, ότι η ήττα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ κάθε άλλο παρά οφείλεται στην εμμονή της σοβιετικής ηγεσίας σε ένα κομμουνιστικό στόχο, όπως αναφέρεται στο βιβλίο του Θ. Βακαλιού [3] . Τουναντίον, ο στόχος αυτός από ένα σημείο και μετά είχε χαθεί. Θεωρητικά και πρακτικά ήταν ανύπαρκτος. Η ήττα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ και τις χώρες της Αν. Ευρώπης προέκυψε ακριβώς ως συνέπεια της αδυναμίας σχεδιασμένης επίλυσης-υπέρβασης των αντιθέσεων της σοσιαλιστικής κοινωνίας, στην κατεύθυνση του ώριμου κομμουνισμού. Η στροφή των χωρών του «υπαρκτού σοσιαλισμού» στο «σοσιαλισμό της αγοράς» σήμαινε ότι στα προγράμματα των ηγετικών πολιτικών δυνάμεων απουσίαζε, παντελώς, η στρατηγική του μετασχηματισμού των κληρονομημένων από το παρελθόν σχέσεων, οι οποίες αναπαρήγαγαν την κοινωνική αλλοτρίωση «κάθε μέρα, κάθε ώρα, αυθόρμητα και σε μαζική κλίμακα». Σήμαινε ότι οι χώρες αυτές είχαν συμβιβαστεί με τις εν λόγω αλλοτριωτικές σχέσεις. Η καθολική δε εξάπλωση των εμπορευματικών και χρηματικών σχέσεων (βλ. μεταρρυθμίσεις Κοσύγκιν) συνεπαγόταν τη μαζική «διαπαιδαγώγηση» των εργαζομένων στο πνεύμα του εγωισμού και της ιδιοτέλειας, παράλληλα με την ευρύτατη εξάπλωση της σκιώδους οικονομίας, τη συσσώρευση παράνομου πλούτου, τη δημιουργία, εντέλει, ενός ισχυρότατου πόλου της αντεπανάστασης (με τη συμμετοχή του κόσμου της παραοικονομίας, ενός μέρους του διοικητικού μηχανισμού, μέρους της διανόησης, αλλά και πάρα πολλών εργαζομένων). Χωρίς να αρνούμαι το αναπόφευκτο της διατήρησης των εμπορευματικών και χρηματικών σχέσεων σε μια πιθανή σοσιαλιστική κοινωνία του μέλλοντος, θεωρώ ότι ο σοσιαλισμός δεν μπορεί ποτέ να χαρακτηρίζεται ως «σοσιαλισμός της αγοράς», η αγορά, δηλαδή, δεν μπορεί ποτέ να αποτελεί ουσιώδες γνώρισμα του σοσιαλισμού. Ως απάντηση στην άποψη του Θ. Βακαλιού περί ενός σοσιαλισμού της αγοράς, (άποψη η οποία στη θεωρητική θεμελίωσή της φτάνει μέχρι και τις ιδέες του Μπερνστάιν! [4] ) κρίνω σκόπιμο να σημειώσω ότι η αγορά, οι εμπορευματικές και χρηματικές σχέσεις, δε συνιστούν τεχνικό θέμα ή απλά ζήτημα αποτελεσματικής κυβερνητικής οικονομικής πολιτικής. Πρόκειται, πρωτίστως, για ζήτημα της πολιτικής οικονομίας, για αντικειμενικές, υλικές, κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες κι όταν ακόμη δεν είναι κεφαλαιοκρατικές δεν παύουν να είναι αλλοτριωτικές -ανταγωνιστικές, και στην περίπτωση που δεν είναι εφικτός ο σταδιακός περιορισμός τους μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για την αποτυχία του σοσιαλιστικού εγχειρήματος. Ίσως τα θέματα αυτά να φαντάζουν σήμερα (σε συνθήκες παγκόσμιας υποχώρησης της επαναστατικής Αριστεράς) ριζοσπαστικές εξάρσεις εκτός ημερήσιας διάταξης, περιττές, σχολαστικές εννοιολογήσεις και ουτοπικές εμμονές. Αποτελούν όμως, κατά την άποψή μου, ζητήματα υπαρξιακής σημασίας για την Αριστερά, ζητήματα της ταυτότητας και της στρατηγικής της. Μιας στρατηγικής η οποία παραμένει αναγκαία όσο διατηρείται η αντίθεση κεφαλαίου - εργασίας και όσο, συνεπώς, η δυνατότητα αυθεντικής κοινωνικής προόδου εξαρτάται από την ανατροπή των αλλοτριωτικών κεφαλαιοκρατικών σχέσεων στην κατεύθυνση της αταξικής κοινωνίας. Εν κατακλείδι, πέραν, των ενστάσεων που διατύπωσα για συγκεκριμένες απόψεις του Θ. Βακαλιού οφείλω να αναγνωρίσω τη σημασία της προσπάθειάς του να πραγματευθεί εξόχως σημαντικά προβλήματα της Αριστεράς. Ο Θ. Βακαλιός πήρε το ρίσκο να αναφερθεί στο σοσιαλισμό ως σε μιαν αναγκαία και εφικτή προοπτική, τη στιγμή που αρκετές δυνάμεις της Αριστεράς αποφεύγουν να το πράξουν, προτιμώντας την «ασφάλεια» των βραχυπρόθεσμων πολιτικών και ιδεολογικών διακυβευμάτων. Η σιωπή όμως αρκετών αριστερών δυνάμεων για τα ζητήματα του σοσιαλισμού όχι μόνο δεν μπορεί να κρύψει αλλά ακούσια αναδεικνύει το γεγονός ότι από πλευράς στρατηγικής και ιδεώδους ο βασιλιάς είναι γυμνός. Το βιβλίο του Θ. Βακαλιού Η Αριστερά, χθες, σήμερα, αύριο μας δίνει την ευκαιρία να μιλήσουμε για προβλήματα επίμαχα και δυσεπίλυτα, όπως τα αίτια της αποτυχίας των πρώτων σοσιαλιστικών εγχειρημάτων, οι όροι επαναθεμελίωσης της σοσιαλιστικής στρατηγικής, το μέλλον του σοσιαλισμού. Αν όμως ο αγώνας για την κοινωνική χειραφέτηση προϋποθέτει συνειδητή - σκόπιμη πολιτική δράση και στρατηγικό σχεδιασμό τότε τα παραπάνω θέματα είναι εξαιρετικά επίκαιρα και γι’ αυτό το λόγο το θεωρητικό πόνημα του Θ. Βακαλιού αξίζει σοβαρής προσοχής και μελέτης. [1] Θ. Βακαλιός, Η Αριστερά χθες, σήμερα, αύριο, εκδ. Βακαλιός, Αθήνα 2004, σσ. 114, 118, 152,153-154. [2] Μάλιστα ο Ούγγρος οικονομολόγος Τίμπορ Λίσκα, στον οποίο αναφέρεται εμφατικά ο Θ. Βακαλιός, υποστήριζε την «απρόσκοπτη λειτουργία των νόμων της αγοράς, ενταγμένης οργανικά σε ένα σύστημα κεντρικά διευθυνόμενης οικονομίας», την «απρόσκοπτη λειτουργία του κεφαλαίου και του κέρδους…». Ό.π., σ. 171. [3] Βλ. ό.π., σ. 155. [4] Βλ.ό.π., σσ. 319-322.

«Ο Μαρξ σήμερα, 150 χρόνια μετά τα Grundrisse»

Με αφορμή την έκδοση του 100ού τεύχους του περιοδικού, τον Ιούλιο του 2007, οι Θέσεις διοργάνωσαν διεθνές συνέδριο στην Αθήνα (στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Πατησίων και Στουρνάρη, αίθουσα συνεδριάσεων της Συγκλήτου), το διάστημα 21-23 Σεπτεμβρίου 2007, με τίτλο: «Ο Μαρξ σήμερα, 150 χρόνια μετά τα Grundrisse»


Οι εισηγήσεις είναι προσωρινές, σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις έχουν τον χαρακτήρα σημειώσεων, και δεν επιτρέπεται η χρησιμοποίηση αποσπασμάτων από αυτές, χωρίς την προηγούμενη συνεννόηση με τον/την συγγραφέα.

Παρασκευή 21 Σεπτεμβρίου 2007

1η Συνεδρία: 17.30 - 20.00
Πρόεδρος: Μ. Σπαθής
Γ. Μηλιός, «Η κριτική της Πολιτικής Οικονομίας ως κριτική της Αριστεράς»
Σχολιασμός: Δ. Μπελαντής
Συζήτηση
Τ. Κυπριανίδης, «H μετατόπιση της ανυπόστατης χάραξης»
Σχολιασμός: Σ. Σακελλαρόπουλος
Συζήτηση

2η Συνεδρία: 20.15 - 21.15
Πρόεδρος: Κ. Σκορδούλης
V. Morfino, «The primacy of the encounter over the form. An interpretation of the late Althusser»
Σχολιασμός: Μ. Μπαρτσίδης
Συζήτηση

Σάββατο 22 Σεπτεμβρίου 2007

3η Συνεδρία: 10.30 - 12.30
Πρόεδρος: Σταύρος Κωνσταντακόπουλος
Chris Arthur, «The Concept of Subsumption»
Σχολιασμός: Σ. Λαπατσιώρας
Συζήτηση
Michael Kratke, «Critique of Public Finance - the Fiscal Crisis of the State Revisited»
Σχολιασμός: Δ. Σωτηρόπουλος
Συζήτηση

4η Συνεδρία: 12.45 - 13.30
Πρόεδρος: Π. Νούτσος
Μ. Κουζέλης, «Η μέθοδος παρουσίασης (Darstellung) στο Κεφάλαιο»
Σχολιασμός: Γ. Κατσιαμπούρα και Σπ. Λαπατσιώρας
Συζήτηση

5η Συνεδρία: 15.30-17.30
Πρόεδρος: Ν. Πετραλιάς
M. Heinrich, «Kapital und Staat: von den Grundrissen zum Kapital und wieder zuruck
(Κεφάλαιο και κράτος: από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πάλι πίσω)»
Σχολιασμός: Γ. Οικονομάκης και Μ. Μαρκάκη
Συζήτηση
Δ. Δημούλης, «Στιγμές οικοδόμησης της μαρξιστικής θεωρίας του κράτους»
Σχολιασμός: Δ. Χριστόπουλος
Συζήτηση

6η Συνεδρία: 18.00-19.00
Πρόεδρος: Κ. Βεργόπουλος
Γ. Φουρτούνης, «Σχετικά με την έννοια του τρόπου παραγωγής και τον αναστοχασμό της»
Σχολιασμός: Χ. Βαλλιάνος
Συζήτηση

7η Συνεδρία: 19.15 - 21.15
Πρόεδρος: Σίσσυ Βωβού
Σ. Μιχαήλ, «Ο Μαρξ χωρίς Ρουσώ»
Σχολιασμός: Π. Σωτήρης
Ε. Βαρίκα, «Πρωτεύουσες και δευτερεύουσες; Η διαπλοκή των σχέσεων εξουσίας στη
μαρξιστική παράδοση»
Σχολιασμός: Μαρία Ρεντετζή
Συζήτηση

Κυριακή 22 Σεπτεμβρίου 2007

8η Συνεδρία: 11.30-12.30
Πρόεδρος: Θεανώ Φωτίου
Α. Μπαλτάς, «Ισχύς και εξουσία»
Σχολιασμός: Α. Γαβριηλίδης (Παρουσίαση και Σχολιασμός)
Συζήτηση

9η Συνεδρία: 12.45-13.45
Πρόεδρος: Γ. Μηλιός
Δ. Δημούλης και Τ. Κυπριανίδης, Συμπεράσματα
Συζήτηση

Διάλογος: Εισηγήσεις από το διήμερο του ΝΑΡ για την Οκτωβριανή Επανάσταση

Oι παρακάτω 15 εισηγήσεις ακούστηκαν στην διήμερη εκδήλωση του ΝΑΡ που έλαβε χώρα τον περασμένο Νοέμβρη στην Αθήνα, με αφορμή την επέτειο των 90 χρόνων από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Συνεχίζοντας τον διάλογο που ξεκίνησε αυτή την εκδήλωση, το ΠΡΙΝ δημοσιεύσε βασικά αποσπάσματα των 15 εισηγήσεων και τώρα εδώ μπορείτε να τις βρείτε στην πλήρη μορφή τους.

Θανάσης Βακαλιός

Δημήτρης Γρηγορόπουλος

Δημήτρης Δημητούλης & Αλέξανδρος Χρύσης

Βαγγέλης Ζέρβας

Δημήτρης Καζάκης

Γίωργος Λιοδάκης

Κώστας Μάρκου

Παναγιώτης Μαυροειδής

Σάββας Μιχαήλ

Χρήστος Μπίστης

Ευτύχης Μπιτσάκης

Περικλής Παυλίδης

Κώστας Τζιαντζής

Βασίλης Τσιράκης

Κώστας Χαριτάκης

Σημείωση Τα αρχεία βρίσκονται σε μορφή .pdf

Στάλιν εναντίον Μαρξ

Γράφει ο/η Ted Grant

05.08.08

Πώς ο Στάλιν παραχάραξε τη μαρξιστική διδασκαλία για το κράτος Αυτό το άρθρο δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο του 1946 στη μαρξιστική εφημερίδα «Socialist appeal» Μία αξιοσημείωτη ομιλία εκφωνήθηκε απ’ τον Γκριγκόρι Αλεξαντρώφ στην εκδήλωση για τη μνήμη του Λένιν που διοργανώθηκε στη Μόσχα. Ο Αλεξαντρώφ είναι επικεφαλής του Τμήματος Προπαγάνδας της Κεντρικής Επιτροπής του Ρωσικού Κομμουνιστικού (Σταλινικού) Κόμματος. Παρούσα στην εκδήλωση ήταν όλη η ελίτ της γραφειοκρατίας και όλα τα μέλη του Πολιτικού Γραφείου. Στην ομιλία αυτή διακηρύχτηκε ανοιχτά η αναθεώρηση της θεμελιώδους άποψης του Μαρξισμού - Λενινισμού για το κράτος. Η ομιλία του Αλεξαντρώφ Το βασικότερο απόσπασμα της ομιλίας ήταν το εξής : «Οι θεωρίες που αναπτύχθηκαν απ’ τον Μαρξ στα μέσα του 19ου αι. δεν θα μπορούσαν να γίνουν δεκτές απαράλλαχτες απ’ τον Λένιν. Ο Λένιν ανέπτυξε την ιδέα ότι οι Μαρξιστές δεν θα μπορούσαν να εκλάβουν τη θεωρία του Μαρξ σαν απαραβίαστη και ότι αυτή η θεωρία πρέπει να απορροφά συνεχώς τη νέα εμπειρία της Ιστορίας και να ασκεί μια μετασχηματιστική επιρροή στην ανάπτυξη της κοινωνίας. Προέβλεψε με ακρίβεια ότι οι αντιδραστικές δυνάμεις στο εξωτερικό θα προσπαθούσαν να καταστρέψουν τη Σοσιαλιστική Σοβιετική Ένωση. Η εγκαθίδρυση μιας δυνατής κι αναπτυσσόμενης Σοσιαλιστικής χώρας έγινε δυνατή μόνο επειδή η θεωρία του χτισίματος μιας Σοσιαλιστικής κοινωνίας σε μία μόνο χώρα τέθηκε σ’ εφαρμογή. Υπήρχαν δύο όψεις σ’ αυτήν την πολιτική. Υπήρχαν εσωτερικά εμπόδια για ν’ απομακρυνθούν και κίνδυνοι απ’ το εξωτερικό για ν’ αντιμετωπιστούν. Σήμερα δεν υπάρχει καμία δύναμη μέσα στη Σοβιετική Ένωση ικανή να αποτρέψει την περαιτέρω ανάπτυξη του Σοσιαλισμού και τη σταδιακή του μετάβαση στον Κομμουνισμό. Η επαγρύπνηση ενάντια σε κάθε εξωτερική επέμβαση επέβαλλε την απόρριψη της Μαρξιστικής θεωρίας της απονέκρωσης του κράτους, που ήταν βασισμένη στην υπόθεση του διεθνούς σοσιαλισμού και την υιοθέτηση της θεωρίας του χτισίματος ενός δυνατού Κράτους, με ισχυρό στρατό και τη δικιά του στρατιωτική επιστήμη, ικανή να νικήσει στον πόλεμο και να επιτύχει τη στρατιωτική και διπλωματική εδραίωση της νίκης.» Εδώ, σε μια ολοκληρωμένη μορφή, έχουμε τον εκχυδαϊσμό των ιδεών του Μαρξισμού, που ο Λένιν τον πολεμούσε σε όλη του τη ζωή. Η προσπάθεια να διασύρουν τον Λένιν, εμφανίζοντάς τον ως αντίπαλο του Καρλ Μαρξ, αποτελεί μέγιστη δυσφήμιση της μνήμης του ορθόδοξου αυτού μαρξιστή. Ο Λένιν πολέμησε ολόκληρη τη ζωή του ενάντια στη στενόμυαλη, εθνικιστική επινόηση του «Σοσιαλισμού σε μία χώρα». Η προηγούμενη θέση του Στάλιν Ο ίδιος ο Στάλιν έγραφε το 1924 στο βιβλίο του οι «Βάσεις του Λενινισμού» τα ακόλουθα, λίγο πριν υποστηρίξει ακριβώς τα αντίθετα: «Μπορούμε να επιτύχουμε και να εξασφαλίσουμε την αποφασιστική νίκη του Σοσιαλισμού σε μία χώρα χωρίς τις συνδυασμένες προσπάθειες των προλετάριων μερικών ανεπτυγμένων χωρών; Σίγουρα όχι. Οι προσπάθειες μιας μόνο χώρας είναι αρκετές για ν’ ανατρέψουν την αστική τάξη: αυτό είναι που αποδεικνύει η ιστορία της επανάστασής μας. Αλλά για τον βέβαιο θρίαμβο του Σοσιαλισμού, την οργάνωση της σοσιαλιστικής παραγωγής, οι προσπάθειες μιας μόνο χώρας δεν είναι αρκετές, ιδιαίτερα μιας πρωταρχικά αγροτικής χώρας όπως είναι η Ρωσία. Απαιτούνται οι προσπάθειες των προλετάριων μερικών ανεπτυγμένων χωρών. Η νικηφόρα επανάσταση σε μία χώρα λοιπόν, έχει ως βασική αποστολή ν’ αναπτύξει και να υποστηρίξει την επανάσταση σε άλλες. Έτσι, δεν θα έπρεπε να τη θεωρούμε ανεξάρτητη, αλλά βοηθητική, ένα μέσο να επισπεύσουν τη νίκη των προλετάριων σε άλλες χώρες.» Τα αποτελέσματα της θεωρίας του «σοσιαλισμού σε μια χώρα» Η θεωρία του «Σοσιαλισμού σε μια χώρα» αποδείχτηκε λανθασμένη, εσωτερικά κι εξωτερικά. Η Κομμουνιστική Διεθνής, από όργανο της επανάστασης υποβιβάστηκε σε όργανο εξωτερικής πολιτικής της Σοβιετικής γραφειοκρατίας. Σαν αποτέλεσμα αυτού, η επανάσταση σε άλλες χώρες γνώρισε τη μια καταστροφή μετά την άλλη κι έτσι οδηγηθήκαμε αναπόφευκτα σε έναν πόλεμο ενάντια στη Σοβιετική Ένωση. Σήμερα η Κομμουνιστική Διεθνής έχει πεταχτεί στα σκουπίδια. Η πολεμική νίκη της Σοβιετικής Ένωσης δεν λύνει τα βασικά της προβλήματα. Η τακτική του Στάλιν προετοιμάζει αναπόφευκτα έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο. Όλες οι προσπάθειες του Σταλινισμού να κερδίσει «στρατιωτική και διπλωματική εδραίωση» απέναντι στους «συμμάχους» του –Βρετανία και Αμερική - θα οδηγήσουν στο τέλος στην ίδια καταστροφή με τη συμφωνία Στάλιν-Χίτλερ. Όπως ο Λένιν κατέδειξε τόσο ξεκάθαρα, ο πόλεμος θα συνεχιστεί όσο υπάρχει καπιταλισμός στον κόσμο. Άρα η θεωρία του «Σοσιαλισμού σε μία χώρα», μακριά απ’ το να χτίσει σοσιαλισμό ελεύθερο από παρεμβάσεις, προετοιμάζει νέες και μεγαλύτερες καταστροφές για τη Ρωσική και την Παγκόσμια εργατική τάξη. Ο σοσιαλισμός δεν χρειάζεται κράτος Ο Σταλινισμός δεν μπορεί να παρουσιάσει ούτε μια γραμμή από τα γραπτά του Λένιν που θα δικαιολογούσε την απόρριψη της Μαρξιστικής θεωρίας της απονέκρωσης του κράτους. Ακριβώς το αντίθετο. Το μικρό αριστούργημα του Λένιν «Κράτος κ Επανάσταση» διαψεύδει κατηγορηματικά αυτό τον ρεβιζιονισμό. Το επιχείρημα ότι ένα δυνατό κράτος είναι απαραίτητο λόγω του κινδύνου της εξωτερικής παρέμβασης, είναι απόλυτα λαθεμένο. Αν στη Σοβιετική Ένωση είχε πραγματικά επιτευχθεί ο σοσιαλισμός, δεν θα μπορούσε καν να υπάρχει ζήτημα παρέμβασης από το τμήμα του καπιταλιστικού κόσμου. Αντίθετα, οι καπιταλιστές θα ήταν αδύναμοι οικονομικά, στρατιωτικά και πολιτικά μπροστά σε μια σοσιαλιστική κοινωνία. Αυτό γιατί ο σοσιαλισμός θα επιτύγχανε τέτοια τεράστια ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, που οι μεγάλες παραγωγικές δυνατότητες της Αμερικής θα φαινόταν ανεπαρκείς σε σύγκριση με την ΕΣΣΔ. Ένα τέτοιο σύστημα, μακριά απ’ το να απαιτεί ένα τρομερά ισχυρό κράτος, όπως δίδαξε ο Λένιν, δεν θα χρειαζόταν καθόλου κράτος. Η αναγκαιότητα του κράτους δεν προκύπτει απ’ τον κίνδυνο στρατιωτικής επέμβασης, αλλά από τις ανισότητες μέσα στην κοινωνία και για να ρυθμιστούν οι ανταγωνισμοί που εγείρονται από αυτές τις ανισότητες. Ο Λένιν ονόμαζε το κράτος επιβίωση του καπιταλισμού. Μακριά από το να δουν την ανάγκη συνεχούς ενδυνάμωσης του κράτους και του στρατού, ο Μαρξ και ο Λένιν ανέπτυξαν την ιδέα της αντικατάστασης του μόνιμου στρατού απ΄ τον «ένοπλο λαό», περιφρονώντας τους οπορτουνιστές και τους Μενσεβίκους που υποστήριζαν την ανάγκη για μια στρατιωτική κάστα και μια δημόσια γραφειοκρατία που θα βρίσκονται πάνω απ’ το λαό. Ο Λένιν για το κράτος Ο Λένιν θα ήταν έκπληκτος μπροστά σε μια τέτοια αναθεώρηση του Μαρξισμού, ακόμα και για τα πρώιμα στάδια της δικτατορίας του προλεταριάτου. Παραθέτουμε απ’ τον Λένιν: «Το προλεταριάτο χρειάζεται ένα κράτος- αυτό επαναλαμβάνεται από όλους τους οπορτουνιστές, σοσιαλσοβινιστές και καουτσκιστές, που μας βεβαιώνουν ότι αυτό είναι που δίδαξε ο Μαρξ. «Ξεχνάνε» όμως να προσθέσουν ότι, πρώτον, το προλεταριάτο, σύμφωνα με το Μαρξ, χρειάζεται μόνο ένα κράτος που απονεκρώνεται, δηλαδή οργανωμένο έτσι που ν’ αρχίζει αμέσως ν’ απονεκρώνεται και να μην μπορεί παρά να απονεκρωθεί. Δεύτερον, οι εργαζόμενοι χρειάζονται ένα «κράτος», δηλαδή το προλεταριάτο οργανωμένο σε άρχουσα τάξη.» «Το κράτος είναι μια ιδιαίτερη οργάνωση εξουσίας. Είναι η οργάνωση βίας για την καταπίεση κάποιας τάξης. Ποια όμως τάξη πρέπει να καταπιέσει το προλεταριάτο; Φυσικά, μόνο την εκμεταλλεύτρια τάξη, δηλαδή την αστική. Οι εργαζόμενοι χρειάζονται το κράτος μόνο για να καταπνίξουν την αντίσταση των εκμεταλλευτών και μόνο το προλεταριάτο μπορεί να καθοδηγήσει αυτήν την κατάπνιξη και να την πραγματοποιήσει, γιατί είναι η μόνη βαθιά επαναστατική τάξη, η μόνη τάξη που μπορεί να ενώσει όλους τους εργαζόμενους κι εκμεταλλευόμενους στον αγώνα ενάντια στην αστική τάξη, εκτοπίζοντάς την εντελώς.» («Κράτος κ΄ Επανάσταση») Ο Λένιν δεν ήταν ικανοποιημένος με το να εξηγήσει πως το κράτος θα απονεκρωνόταν στο σοσιαλισμό, αλλά διαμόρφωσε συγκεκριμένα μέτρα, όχι για το σοσιαλισμό, να σημειωθεί, αλλά για την εγκαθίδρυση ενός εργατικού κράτους - της δικτατορίας του προλεταριάτου. «Οι εργάτες, έχοντας κατακτήσει την πολιτική εξουσία, θα τσακίσουν την παλιά γραφειοκρατική μηχανή, θα τη θρυμματίσουν στις βάσεις της, μέχρι να μην έχει μείνει πέτρα πάνω στην πέτρα από αυτήν. Και θα την αντικαταστήσουν με μια νέα, αποτελούμενη από τους ίδιους τους εργάτες και υπαλλήλους για τους οποίους θα παρθούν αμέσως μέτρα ενάντια στη μεταμόρφωσή τους σε γραφειοκράτες, όπως καταδεικνύουν με λεπτομέρεια ο Μαρξ κι ο Ένγκελς: 1) Όχι μόνο αιρετότητα, αλλά και άμεση ανακλητότητα 2) Όχι μεγαλύτερη αμοιβή από αυτή ενός κανονικού εργάτη 3) Άμεση μετάβαση σε μία τάξη πραγμάτων όπου όλοι εκτελούν λειτουργίες ελέγχου κι εποπτείας, έτσι ώστε όλοι να γίνονται «γραφειοκράτες» για μια φορά, κι έτσι κανείς να μη μπορεί να γίνει γραφειοκράτης.» Το σταλινικό κράτος Ούτε μία από αυτές τις προϋποθέσεις δεν υπάρχει στη Ρωσία σήμερα. Τα Σοβιέτ έχουν καταργηθεί και ένα κοινοβούλιο - χωρίς τα πλεονεκτήματα της αστικής δημοκρατίας με τις ελεύθερες εκλογές ανταγωνιστικών κομμάτων και υποψηφίων - έχει πάρει τη θέση τους. Αντί για τη διάλυση του στρατού σε ένοπλο λαό, έχουμε μια κάστα προνομιούχων στρατιωτικών γραφειοκρατών που ζουν σε καλύτερα επίπεδα σε σχέση με τους Ρώσους στρατιώτες ακόμα και συγκριτικά με τους στρατηγούς στις καπιταλιστικές χώρες. Ο κανόνας που απαγορεύει υψηλότερη αμοιβή για τους κρατικούς αξιωματούχους από αυτήν ενός ειδικευμένου εργάτη έχει από καιρό καταργηθεί. Και οι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι και γραφειοκράτες έχουν μεγαλύτερες διαφορές, σε προνόμια και μισθούς, από το λαό ακόμα και συγκριτικά με τις καπιταλιστικές χώρες. Οι λειτουργίες «ελέγχου κι εποπτείας» έχουν καταργηθεί από καιρό και μια παντοδύναμη κάστα γραφειοκρατών σε κράτος και βιομηχανία καθορίζει τις ζωές των εργατών. Ο Λένιν είχε γράψει, σαν για να σιγουρέψει ότι θα απαντούσε εκ των προτέρων σε προδότες, όπως ο Στάλιν κι ο Αλεξαντρώφ: «Η πιθανότητα μιας τέτοιας καταστροφής (της γραφειοκρατίας) εξασφαλίζεται από το γεγονός ότι ο Σοσιαλισμός θα μικρύνει την εργάσιμη μέρα, θα ανυψώσει τις μάζες σε μια νέα ζωή, θα δημιουργήσει τέτοιες συνθήκες για την πλειοψηφία του πληθυσμού που θα καθιστά τους πάντες, χωρίς εξαίρεση, ικανούς να διεκπεραιώσουν «κρατικές λειτουργίες» κι αυτό θα οδηγήσει σε μια πλήρη απονέκρωση κάθε κράτους γενικά.» «Όσο πιο δημοκρατικό είναι το «κράτος», αποτελούμενο από ένοπλους εργάτες, που «δεν είναι πια κράτος με την κανονική έννοια του όρου», τόσο πιο γρήγορα κάθε κράτος ξεκινά να απονεκρώνεται.» Ανοιχτή ρήξη με τον μαρξισμό Έτσι βλέπουμε ότι η θέση του Λένιν είναι ακριβώς η αντίθετη από αυτή του Στάλιν και του φερεφώνου του, του Αλεξαντρώφ. H προσπάθεια να διαχωρίσεις τον Μαρξ απ’ τον Λένιν είναι προδοσία για ολόκληρη τη διδασκαλία του Λενινισμού, στο όνομα του Λένιν. Ο Στάλιν διακηρύσσει εδώ ανοιχτά τη ρήξη του με το Μαρξισμό μέσω ενός απ’ τα υποχείριά του. Μέχρι τώρα οι Σταλινικοί είχαν τυπικά το πρόσχημα ότι βασίζονται στη Μαρξιστική θεωρία του κράτους. Για χρόνια συκοφάντησαν και διέσυραν τον Τρότσκι ο οποίος προέβλεψε την αναπόφευκτη ρήξη τους με το Μαρξισμό. Αυτή η ανοιχτή ρήξη ήδη έχει έρθει και θα κάνει το δρόμο σημαντικά ευκολότερο για το Τροτσκιστικό κίνημα στην προσέγγιση των μελών των Κομμουνιστικών Κομμάτων που υποφέρουν από την αυταπάτη ότι ο Σταλινισμός είναι Μαρξισμός. Η ρήξη με το διεθνισμό του Λένιν οδήγησε στη θεωρία του «σοσιαλισμού σε μία χώρα». Αυτό με τη σειρά του οδήγησε τώρα στην ανοιχτή ρήξη με το Μαρξισμό στο θέμα του κράτους. Αυτή η θεμελιώδης ρήξη με τις ιδέες του Μαρξ και του Λένιν προετοιμάζει το δρόμο για την πλήρη εγκατάλειψη κάθε πρόφασης ότι τηρείται το πρόγραμμα του Μπολσεβικισμού, που ήταν πάντα βασισμένο στη διδασκαλία του Μαρξ. Τώρα που ο κίνδυνος στρατιωτικής επέμβασης έχει υποχωρήσει από το προσκήνιο, οι εργάτες, ιδιαίτερα η νεολαία της Σοβιετικής Ένωσης θ’ αναρωτιέται γιατί η Μαρξιστική και Λενινιστική θεωρία δεν εφαρμόζεται. Τι ανάγκη υπάρχει η ανάγκη για υψηλόμισθους στρατηγούς και γραφειοκράτες στο στρατό και στη δημόσια ζωή; Οι εργάτες απλά θα αρχίσουν να λένε: Δεν είναι ώρα αυτοί που μας εξουσίαζαν τα τελευταία 20 χρόνια να αποτραβηχτούν από το προσκήνιο και να «απονεκρωθούν»; Μετάφραση : Ροδάνθη Λυράκη

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΣΤΟ ΕΝΙΑΙΟ ΜΕΤΩΠΟ

Σημείωμα των Σελίδων Κριτικής

Το κείμενο που ακολουθεί είναι μέρος της τελικής ομιλίας (για όσους έχουν μια εξοικείωση με τις οργανωτικές μορφές των πάλαι ποτέ κομμουνιστικών κομμάτων, πρόκειται για το λεγόμενο "κλείσιμο".) του Μάο Τσε-τουνγκ στην 6η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας τον Νοέμβριο του 1938. Η δημοσίευσή του, στις Σελίδες Κριτικής, κρίνεται σκόπιμη ενόψει της συζήτησης που διεξάγεται σήμερα, με νέους όρους, για τα πολιτικά και ιστορικά ζητήματα που αφορούν την πρόσφατη ιστορία. Οι νέοι όροι δημιουργούνται από την συγχώνευση του πολιτικού με τον ακαδημαϊκό τομέα και το κοινό άνοιγμα τους στην πολιτική ζωή. Το κείμενο αυτό δημοσιεύεται γιατί, παρά το γεγονός ότι αφορά την πολιτική σύγκρουση σε μια τόσο μακρινή χώρα όπως η Κίνα, φωτίζει δύο σκοτεινές περιοχές της συζήτησης που διεξάγεται με θέμα την πολιτική σύγκρουση της δεκαετίας του '40 στην Ελλάδα.

Η μιά σκοτεινή περιοχή, αφορά το θεωρητικό υπόβαθρο της πολιτικής των αντιμαχόμενων μερίδων, στις συγκρούσεις της δεκαετίας του '40. Θεωρείται βέβαια αυτονόητο πως πίσω από κάθε πολιτική πράξη υπάρχει κάποια πολιτική θεωρία, αλλά ακριβώς γι αυτό κανείς δεν ενδιαφέρεται να συζητήσει ποιες τάχα αντιθέσεις, στο πεδίο της πολιτικής θεωρίας, μπόρεσαν να εκφραστούν με τόσο άγριες και αιματηρές μάχες στο πεδίο της πολιτικής πρακτικής. Συζητούνται πολύ σπουδαία ζητήματα όπως η ραγδαία ανάπτυξη και η ακαριαία πτώση του Ε.Α.Μ., η παραπαίουσα πορεία του Κ.Κ.Ε προς τον εμφύλιο, η παράδοξη "ήττα" του Δημοκρατικού Στρατού, οι πολιτικές επιπτώσεις του συνθήματος "το όπλο παρα πόδα", αλλά δεν λαμβάνεται υπόψη -- εκτός όταν λαμβάνεται εντελώς στρεβλωμένη -- η όποια πολιτική θεωρία υπήρξε, στο κομμουνιστικό κίνημα της εποχής εκείνης, πάνω σ' αυτά τα ζητήματα. Αποτέλεσμα της σύγχυσης στην έρευνα και μελέτη του θεωρητικού πεδίου είναι -- όπως φαίνεται από την μορφή και το είδος της διάστασης στις σημερινές προσεγγίσεις της ιστορικής δεκαετίας -- ότι δεν μπορούν να γίνουν διακριτές με κάποια σαφήνεια, οι συγκρουόμενες πλευρές, ούτε μπορούν να κατανοηθούν οι μεταλλαγές και μετατοπίσεις του μετώπου.

Η δεύτερη σκοτεινή περιοχή, αφορά ακριβώς την παθολογία της συζήτησης, δηλαδή το ίδιο το γεγονός της απουσίας από τη συζήτηση οποιασδήποτε νύξης για την θεωρία περί της οποίας μιλάμε. Και επειδή η μια πλευρά της συζήτησης (θα λέγαμε "η κυρίαρχη" αν δεν ήταν τόσο δύσκολο να διακρίνουμε ποιά είναι η ...μη κυρίαρχη!) είναι εντελώς φυσικό (ως είδος ιστορικού καθήκοντος) να αγνοεί, να παραβλέπει, ακόμα και να περιφρονεί τις θεωρητικές επιδόσεις της Αριστεράς, μένει η απορία: πού χάθηκε η έφεση που είχε στην θεωρία αυτή η πλευρά. Αυτή η σκοτεινή περιοχή, της συζήτησης για την δεκαετία του '40, έχει να κάνει με την νεότερη ιστορική περίοδο που βρίσκεται προς το παρόν εντελώς στο σκοτάδι, την δεκαετία του '60. Οι πολιτικές διεργασίες που άρχισαν, υπόρρητα, αμέσως μετά την "ήττα" του Δ.Σ., το καλοκαίρι του 1949, καταστάλαξαν στην μέση της δεκαετίας του '60, σε κάποιες, ρητές πλέον, πολιτικές διευθετήσεις, που δεν αμφισβητήθηκαν παρά πολύ πρόσφατα, μετά από την "πτώση του σοσιαλισμού". Αποτέλεσμα άλλωστε αυτής της πτώσης είναι, τόσο το νέο άνοιγμα της συζήτησης για την δεκαετία του '40, όσο και η αποσιώπηση των θεωρητικών προβληματισμών του κομμουνιστικού κινήματος, και της σχέσης αυτών των προβληματισμών με τις επιτυχίες και με την "ήττα" της Αριστεράς.

Το κείμενο του Μάο Τσε-τουνγκ που δημοσιεύεται, φωτίζει το πεδίο της θεωρίας εκείνης της εποχής, αποτελώντας την ανταπόκριση του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας στα πολιτικά προβλήματα που απέρρεαν, από την αναγκαιότητα της συγκρότησης ενός ενιαίου εθνικού μετώπου αντίστασης στην επιδρομή της Ιαπωνίας, για όλες τις δυνάμεις που θα συγκροτούσαν αυτό το μέτωπο. Φωτίζει όμως επίσης και την εσωτερική σύγκρουση που συνεπάγονταν η ανάγκη να ανταποκριθεί ένα κομμουνιστικό κόμμα εκείνης της εποχής στην κοινωνική επιταγή της δημιουργίας ενός ενιαίου μετώπου. Οι κοινωνικές συνθήκες Κίνα και στην Ελλάδα στις παραμονές του Β'Π.Π. δεν ήταν απολύτως ίδιες αλλά είχαν -- παρά την σημαντική διαφορά στα πληθυσμικά μεγέθη -- μεγάλες αναλογίες, που και μόνο η ανάγνωση του κειμένου που δημοσιεύεται τις καθιστά προφανείς. Τόσο προφανείς που μένει η απορία αν κάποιοι ηγέτες του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος, μέσω της Κομμουνιστικής Διεθνούς και των σχολείων στα οποία φοίτησαν (π.χ. ο "Κούτβης" Νίκος Ζαχαριάδης) ήξεραν ένα τόσο σημαντικό κείμενο του Μάο, που υπήρχε ήδη από το 1938. Την ίδια βέβαια απορία δημιουργεί και ένα άλλο κείμενο του Μάο Τσε-τουνγκ, με τίτλο Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΑΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΙΚΗ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ (μεγάλα κομμάτια αυτού του κειμένου έχουν δημοσιευτεί ήδη στις Σελίδες Κριτικής στην διεύθυνση http://www.critici.gr/C-050315-mao-1945-emfulios.htm) και το οποίο προέρχεται από μια άλλη ομιλία του Μάο Τσε-τουνγκ, που δόθηκε τον Αύγουστο του 1945, σε μια σύσκεψη κομματικών στελεχών. Σε κάθε περίπτωση τα δύο αυτά κείμενα και αρκετά άλλα όπως τα λεγόμενα στρατιωτικά του έργα μπορούν να φωτίσουν αυτό που ονομάσαμε εδώ πεδίο πολιτικής θεωρίας για την σύγκρουση της δεκαετίας του '40.

Σε ότι αφορά την δεύτερη σκοτεινή περιοχή, το κείμενο που δημοσιεύεται δεν ρίχνει φως με το περιεχόμενο του, αλλά με την ιστορία της έκδοσής του. Αυτό το κείμενο του Μάο Τσε-τουνγκ, μαζί με άλλα που αφορούν την ιστορία του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας και την πολιτική ιστορία αυτής της Κίνας, μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες και κυκλοφόρησαν, σαν ξεχωριστά βιβλιαράκια, σε όλο τον κόσμο, στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του '50, όταν τα σύννεφα που είχαν αρχίσει να σχηματίζονται στο κομμουνιστικό κίνημα, από την δεκαετία του '30, άρχισαν να γίνονται πια ορατά. Αυτή, με άλλα λόγια, ήταν η πρώτη και τελευταία προσπάθεια, που έγινε στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, με στόχο την αποτροπή της διάλυσης του. Η προσπάθεια αυτή φαίνεται να μην καρποφόρησε και με πολλές διακυμάνσεις έληξε "'άδοξα", μετά από τον θάνατο του Μάο και μέχρι το τέλος τις δεκαετίας του '70. Αυτό όμως είναι ένα άλλο θεωρητικό ζήτημα που δεν έχει θέση σ' αυτό το σημείωμα. Έχει όμως σημασία να πούμε ότι μέσα στο γενικό πλαίσιο αυτής της προσπάθειας, τα βιβλιαράκια αυτά μεταφράστηκαν στα ελληνικά και κυκλοφόρησαν γύρω στο 1964 από τις "Ιστορικές Εκδόσεις", χωρίς ούτε και εδώ -- επιφανειακά τουλάχιστον πάντα -- να πραγματοποιήσουν τον στόχο της έκδοσής τους. Στην δεκαετία του '60, με άλλα λόγια υπήρχαν στοιχεία για συγκριτική μελέτη των εμφυλίων πολέμων της Ελλάδας και της Κίνας και αυτός είναι, κατά την γνώμη του γράφοντος, η αιτία του σκοταδιού που έχει πέσει στις περιοχές της έρευνας για τον εμφύλιο οι οποίες σχετίζονται με το θεωρητικό πεδίο της δεκαετίας του '40.

Το κείμενο του Μάο Τσε-τουνγκ όπως παρουσιάζεται εδώ έχει προκύψει από ψηφιοποίηση της φωτοτυπικής επανέκδοσης των υλικών τα οποία είχαν παραχθεί, από την ομάδα που ίδρυσε τις "Ιστορικές Εκδόσεις" και το περιοδικό "Αναγέννηση", σε πολύ δυσκολότερες συνθήκες πριν από την δικτατορία. Η εν λόγω επανέκδοση έγινε από κάποιες ομάδες που μετά την δικτατορία κληρονόμησαν το όνομα των "Ιστορικών Εκδόσεων" αλλά όχι και την χάρη τους.

Οκτώβριος 2006,
Κωστής Παπαϊωάννου

---

Μάο Τσε-τουνγκ

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ
ΤΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ
ΣΤΟ ΕΝΙΑΙΟ ΜΕΤΩΠΟ

Μετάφραση: Γιάννη Χοτζέα

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ΑΘΗΝΑ 1975

Πρώτη Έκδοση: Ιούνιος 1954

Η παρούσα μετάφραση* του έργου του Μάο Τσε-τουνγκ «Το πρόβλημα της Ανεξαρτησίας και της Αυτονομίας στο Ενιαίο Μέτωπο» μαζί με το σημείωμα έκδοσης, έγινε, έγινε από το κινέζικο κείμενο της δεύτερης έκδοσης της «Εκλογής Έργων του Μάο Τσε-τουνγκ», Τόμος ΙΙ, που έγινε από το Λαϊκό Εκδοτικό Οίκο, Πεκίνο, τον Αύγουστο του 1952.

* Εννοεί από τα κινέζικα στα αγγλικά.
Το σημείωμα αυτό είναι από την ξενόγλωσση
κινέζικη έκδοση

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΚΔΟΣΗΣ

Το κείμενο αυτό αποτελεί ένα μέρος του τελικού λόγου που εκφώνησε ο σύντροφος Μάο Τσε-τουνγκ στην 6η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής που εκλέχτηκε από το 6ο Παγκινεζικό Συνέδριο. Το πρόβλημα της ανεξαρτησίας και της αυτονομίας στο ενιαίο μέτωπο αποτελούσε ένα από τα σπουδαιότερα προβλήματα, που σχετίζονταν με το ενιαίο αντιιαπωνικό μέτωπο και σχετικά μ' αυτο υπήρξε διάσταση απόψεων ανάμεσα στο σύντροφο Μάο Τσε-τουνγκ και στο σύντροφο Τσεν Τσιάο-γιού (Βανγκ Μινγκ). Το πρόβλημα ουσιαστικά ανάγονταν στο θέμα του καθοδηγητικού ρόλου της (εργατικής τάξης στο ενιαίο μέτωπο. Ο σ. Μάο Τσε-τουνγκ έκαμε μια σύντομη ανάλυση των διαφωνιών αυτών στην εισήγηση που έκανε στην Κεντρική Επιτροπή το Δεκέμβριο του 1947: «Η σημερινή κατάσταση και τα καθήκοντα μας».
«Στη διάρκεια του αντιιαπωνικού πολέμου το Κόμμα μας αντιτάχθηκε στις αντιλήψεις εκείνες που ήταν ανάλογες με αυτές τις αντιλήψεις για συνθηκολόγηση (εννοεί τις αντιλήψεις του Τσεν Του-σιέου στην περίοδο του Πρώτου Επαναστατικού Εμφυλίου Πολέμου) όπως και στις αντιλήψεις που η ουσία τους ήταν να προχωρήσουμε σε παραχωρήσεις στην αντιλαϊκή πολιτική του Κουόμιτανγκ� δηλαδή στο να έχουμε περισσότερη εμπιστοσύνη στο Κουόμιτανγκ παρά στις λαϊκές μάζες, να μη τολμούμε να κινητοποιήσουμε θαρραλέα τις μάζες στον αγώνα, να μη τολμούμε να επεκτείνουμε τις Απελευθερωμένες Περιοχές και το Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό στις περιοχές που είχαν καταληφθεί από τους Ιάπωνες και τέλος να παραχωρήσουμε στο Κουόμινταγκ την ηγεσία του Πολέμου Αντίστασης. Το Κόμμα μας έκανε αποφασιστικό αγώνα εναντίον αυτών των ασύστατων και απαράδεκτων απόψεων, που είναι αντίθετες με τις αρχές του μαρξισμού - λενινισμού και έθεσε σταθερά σε εφαρμογή την πολιτική του γραμμή: «να αναπτύξουμε τις προοδευτικές δυνάμεις, να κερδίσουμε τις ενδιάμεσες δυνάμεις και να απομονώσουμε τις αντιδραστικές δυνάμεις» και διεύρυνε αποφασιστικά τις Απελευθερωμένες Περιοχές και τις τάξεις του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού. Κατ' αυτό τον τρόπο, το Κόμμα μας εξασφάλισε, όχι μονάχα τη δυνατότητα να νικήσει τον ιαπωνικό Ιμπεριαλισμό στην περίοδο που ο τελευταίος πραγματοποιούσε την εισβολή του στην Κίνα, άλλα επίσης και τη δυνατότητα, υστέρα από τη συνθηκολόγηση της Ιαπωνίας, στην περίοδο του αντεπαναστατικού πολέμου που εξαπέλυσε ο Τσανγκ Κάϊ-σεκ να περάσει απρόσκοπτα και με επιτυχία σ' ένα λαϊκό επαναστατικό πόλεμο εναντίον του αντεπαναστατικού πολέμου του Τσανγκ Κάϊ-σεκ και να κερδίσει μεγάλες νίκες σε ένα σύντομο χρονικό διάστημα. Όλα τα μέλη του κόμματος οφείλουν να αφομοιώσουν βαθειά αυτά τα διδάγματα της ιστορίας.

Η Ειδική Επιτροπή για την έκδοση
της «Εκλογής "Έργων του Μάο Τσε-τουνγκ»
της Κεντρικής Επιτροπής του
Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας.

Η ΒΟΗΘΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕΙΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΘΕΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ

Για να υπάρξει παρατεταμένη συνεργασία, όλα τα πολιτικά κόμματα και ομάδες που προσχωρούν στο ενιαίο μέτωπο οφείλουν να βοηθούν το ένα το άλλο και να προβαίνουν σε αμοιβαίες παραχωρήσεις, αλλά αυτή η βοήθεια και αυτές οί παραχωρήσεις πρέπει να είναι θετικές και όχι αρνητικές. Οφείλουμε να στερεώσουμε και να διευρύνουμε το Κόμμα μας και το στρατό μας, άλλα ταυτόχρονα "οφείλουμε να ενθαρρύνουμε και να βοηθήσουμε τη στερέωση και τη διεύρυνση των φιλικών κομμάτων και στρατών� ο λαός οφείλει να απαιτήσει από την κυβέρνηση να ικανοποιήσει τις πολιτικές και οικονομικές του διεκδικήσεις, αλλά ταυτόχρονα οφείλει να κάνει ό,τι μπορεί για να βοηθήσει την κυβέρνηση στην ανάπτυξη της Αντίστασης εναντίον της Ιαπωνίας� οί εργάτες οφείλουν να αξιώσουν από τους εργοδότες τους να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής τους, άλλα ταυτόχρονα οφείλουν να εργασθούν σκληρά προς το συμφέρον της Αντίστασης εναντίον της Ιαπωνίας� οι γαιοκτήμονες οφείλουν να ελαττώσουν τους τόκους και τα ενοίκια, άλλα ταυτόχρονα οί αγρότες οφείλουν να πληρώνουν τα ενοίκια και τους φόρους και να ενωθούν με τους γαιοκτήμονες στον αγώνα εναντίον της ξένης επίθεσης. Όλα αυτά είναι αρχές και κατευθύνσεις της αμοιβαίας βοήθειας, είναι προσανατολισμοί θετικοί και όχι μόνο αρνητικοί και μονόπλευροι. Το ίδιο ισχύει και για τις αμοιβαίες παραχωρήσεις. Κάθε κόμμα οφείλει να αποφεύγει να υπονομεύει το άλλο και οφείλει να μην επιζητεί να συγκροτήσει δικούς του μυστικούς πυρήνες στα άλλα κόμματα, όργανα εξουσίας και στρατούς� σε ό,τι αφορά εμάς, δεν συγκροτούμε μυστικούς πυρήνες μέσα στο Κουόμιντανγκ, στις κυβερνητικές του υπηρεσίες, στο στρατό του και το κάνουμε αυτό προς το συμφέρον της αντίστασης εναντίον της Ιαπωνίας. «Να αποφεύγουμε να κάνουμε ορισμένες πράξεις για να μπορούμε έτσι να κάνουμε Ορισμένα πράγματα»�(1) εκεί βρίσκεται ακριβώς το ζήτημα. "Αν δεν αναδιοργανώναμε τον Κόκκινο Στρατό, αν δεν είχαμε τροποποιήσει το πολιτικό σύστημα στις κόκκινες περιοχές και δεν παραιτούμαστε από την πολιτική των ένοπλων εξεγέρσεων, ο πανεθνικός Πόλεμος Αντίστασης εναντίον της Ιαπωνίας δεν θά μπορούσε να πραγματοποιηθεί. Κάνοντας παραχωρήσεις κερδίσαμε το τελευταίο� με αρνητικά μέσα κερδίσαμε θετικά αποτελέσματα. «Στην αρχή να υποχωρούμε για να προχωρούμε ύστερα με άλματα», αυτό ακριβώς διδάσκει ο λενινισμός. Ό μαρξισμός - λενινισμός μας διδάσκει πως τις παραχωρήσεις δεν πρέπει να τις αντιμετωπίζουμε μερικές φορές σαν καθαρά αρνητικές ενέργειες. Φυσικά, είχαμε παραχωρήσεις καθαρά αρνητικές όπως τη θεωρία της συνεργασίας ανάμεσα στην εργασία και στο κεφάλαιο που υποστήριζε η Δεύτερη Διεθνής,(2) όπου εκεί η παραχώρηση φθάνει ως το σημείο να παραδίδεται η τάξη και η επανάσταση στον εχθρό. Στην Κίνα υπήρξε ο Τσεν Τού-σιέου (3) και σε συνέχεια ο Τσανγκ Κούο-ταο(4), που και οι δύο αποδείχτηκαν συνθηκολόγοι -- γι' αυτό οφείλουμε να αντιταχθούμε στο πνεύμα της συνθηκολόγησης με όλες μας τις δυνάμεις. Τις παραχωρήσεις μας, τις υποχωρήσεις μας, την ανακοπή της επίθεσης ή την αναστολή της δράσης, είτε έχει σχέση με συμμάχους ή εχθρούς, οφείλουμε να τις αντιμετωπίζουμε σαν αναπόσπαστο μέρος του συνόλου της επαναστατικής πολιτικής, σαν απαραίτητο κρίκο της γενικής επαναστατικής γραμμής, σαν ένα τμήμα μιας καμπυλόγραμμης κίνησης. Με μια λέξη είναι ενέργειες θετικές.

(1) Ρητό του Μένκιους

(2) Αντιδραστική θεωρία της Δεύτερης Διεθνούς για τη συνεργασία εργασίας και κεφαλαίου πού έχει πάρει διάδοση στις καπιταλιστικές χώρες� υπερασπίζεται τη συνεργασία ανάμεσα στην αστική τάξη και στο προλεταριάτο και αντιτάσσεται στην επαναστατική ανατροπή της κεφαλαιοκρατικής κυριαρχίας και στην εγκαθίδρυση της δικτατορίας του προλεταριάτου.

(3) Ο Τσιν Τού-σιέου καθηγητής του Πανεπιστημίου του Πεκίνου, έγινε γνωστός σαν διευθυντής του «περιοδικού «Νέα Γενιά», που άσκησε μεγάλη επίδραση στο Κίνημα της 4 Μαΐου. Πήρε μέρος στην ίδρυση του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας και εκλέχτηκε Γενικός Γραμματέας του. Στην περίοδο τής επανάστασης το 1924-1927, εκπροσωπούσε στο κόμμα το δεξιό οπορτουνισμό που εξελίχθηκε σε πολιτική συνθηκολόγησης. Στην εισήγηση του «Ή σημερινή κατάσταση και τα καθήκοντα μας», ο σύντροφος Μάο Τσε-τουνγκ ανέφερε πως οί συνθηκολόγοι απαρνήθηκαν την καθοδήγηση του κόμματος πάνω στις φτωχές μάζες, στη μικροαστική τάξη, στα ενδιάμεσα στρώματα της αστικής τάξης και ειδικά στις ένοπλες δυνάμεις, πράγμα πού αποτέλεσε την αιτία για την ήττα της επανάστασης». Μετά την ήττα του 1927, ο Τσεν Του-σιέου μαζί με άλλους οπαδούς τής γραμμής της συνθηκολόγησης έχασαν την πίστη τους στο μέλλον της επανάστασης και έπεσαν στον λικβινταρισμό. Συντάχθηκε με την αντιδραστική τάση των τροτσκιστών και συγκρότησε μαζί τους μιά μικρή φράξια που αντιτάχθηκε στο Κόμμα. Σε συνέχεια αποκλείστηκε από το Κόμμα το Νοέμβριο του 1929. Ο� Τσεν Του-σιέου πέθανε το 1942.

(4) Ο Τσανγκ Κούο-τάο, αποστάτης της κινέζικης επανάστασης, συμμετείχε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας στην πρώτη περίοδο. Σαν καθοδηγητής διέπραξε πολλά λάθη και τεράστια εγκλήματα. Το 1935, αντιτάχθηκε στην Πορεία προς το Βορρά του Κόκκινου Στρατού και καλλιέργησε την ηττοπαθή και λικβινταριστική άποψη πως ο Κόκκινος Στρατός έπρεπε να αποσυρθεί στις περιοχές των εθνικών μειονοτήτων στη μεθόριο των επαρχιών Σετσουάν και Σικάνγκ και ο ίδιος βάδισε προς τα εκεί παρασύροντας τις δυνάμεις του Τετάρτου Μετώπου. Ταυτόχρονα, άνοιξε πόλεμο εναντίον του Κόμματος και της Κεντρικής Επιτροπής συγκροτώντας μιά ψευτο-Κεντρική Επιτροπή που την έθεσε κάτω από τον έλεγχο του, διασπώντας έτσι το Κόμμα και τον Κόκκινο Στρατό. Όμως κάτω από την επίμονη διαπαιδαγωγική δουλειά του συντρόφου Μάο Τσε-τουνγκ και της Κεντρικής Επιτροπής, η μάζα των στελεχών και των μαχητών του Τέταρτου Μετώπου αποδέχθηκαν την ορθή γραμμή τής Κεντρικής Επιτροπής και διαδραμάτισαν εξαίρετο ρόλο στους μετέπειτα αγώνες. Ό Τσανγκ παρέμεινε αδιόρθωτος. Την άνοιξη του 1938 έφυγε από τη Μεθοριακή Περιοχή Σενσί-Κανσού-Νινγκσία και εντάχθηκε στη μυστική υπηρεσία του Κουόμινταγκ.

Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΑΞΙΚΟ ΑΓΩΝΑ

Η υποστήριξη ενός παρατεταμένου πολέμου με μια παρατεταμένη συνεργασία, ή με άλλα λόγια, η υποταγή του ταξικού αγώνα στο σημερινό εθνικό αγώνα για την αντίσταση στην Ιαπωνία -- αυτή είναι η θεμελιακή αρχή του ενιαίου μετώπου. Σύμφωνα με την αρχή αυτή, η ανεξαρτησία των κομμάτων και των τάξεων πρέπει να διατηρηθεί, πράγμα που σημαίνει πώς η ανεξαρτησία και η αυτονομία τους στο ενιαίο μέτωπο πρέπει να διατηρηθεί δηλαδή να διαφυλαχθεί το ουσιαστικό δικαίωμα των κομμάτων και των τάξεων να μη θυσιαστούν χάρη της συνεργασίας και της ενότητας, αλλά αντίθετα να αναπτυχθούν ως ένα ορισμένο σημείο. Μονάχα αυτό εξυπηρετεί την ιδέα της σύμπραξης και μονάχα, γι' αυτό είναι σκόπιμη η σύμπραξη. Στην αντίθετη περίπτωση, η σύμπραξη θά μετατρέπονταν σε μιά συγχώνευση και το ενιαίο μέτωπο αναπόφευκτα θα οδηγούνταν σε καταστροφή. Όταν ένα έθνος αγωνίζεται εναντίον ενός εξωτερικού εχθρού, ο ταξικός αγώνας παίρνει τη μορφή του εθνικού αγώνα, μορφή που δείχνει τη συνοχή που έχουν και οι δύο αγώνες. Από τη μια πλευρά, τα οικονομικά και πολιτικά αιτήματα των τάξεων κατά τη διάρκεια της ιστορικής περιόδου του εθνικού αγώνα πρέπει να προβάλλονται υπό τον όρο της μη διάσπασης της σύμπραξης των τάξεων από την άλλη πλευρά, όλα τα αιτήματα των ταξικών αγώνων πρέπει να παίρνουν υπόψη τους τις απαιτήσεις του εθνικού αγώνα (του αγώνα της Αντίστασης κατά της Ιαπωνίας). Έτσι συνδέεται η ενότητα και η ανεξαρτησία στο ενιαίο μέτωπο, ο εθνικός αγώνας και ο ταξικός αγώνας.

Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ «ΟΛΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΕΝΙΑΙΟ ΜΕΤΩΠΟ»
ΕΙΝΑΙ ΕΣΦΑΛΜΕΝΗ

Το Κουόμιντανγκ είναι ένα κυβερνητικό κόμμα και επιμένει πάντοτε να αντιτίθεται στο να πάρει το ενιαίο μέτωπο μια οργανωμένη μορφή. Ό σύντροφος Λιού Σιάο-σι είχε απόλυτο δίκιο όταν είπε πως αν υιοθετούνταν η αντίληψη «όλα από μέσα από το ενιαίο μέτωπο» αυτό θα σήμαινε απλούστατα πως όλα πρέπει να γίνονται μέσο του Τσανγκ Κάϊ-σεκ και του Γιέν Χσι-σαν, πράγμα που θα κατέληγε στην υποταγή της μιας πλευράς στην άλλη και καθόλου στη δράση «μέσα από το ενιαίο μέτωπο». Στο εχθρικό έδαφος, μπορούμε μονάχα, στη βάση εκείνου που έχει αποδεχτεί το Κουόμιντανγκ (π.χ. του «Προγράμματος ένοπλης Αντίστασης και Εθνικής Οικοδόμησης») να δράσουμε ανεξάρτητα και πρωτόβουλα, η πρώτα να δράσουμε και μετά να πληροφορήσουμε, στη βάση της δεδομένης αποδοχής προγραμματικών σημείων από μέρους του Κουόμιντανγκ. Π.χ. η εγκατάσταση κυβερνητικών επιτροπών και η αποστολή δυνάμεων στην επαρχία Σαντούνγκ δεν θα πραγματοποιούνταν ποτέ αν υποβάλλονταν προηγούμενα για έγκριση. Λέγεται από ορισμένους πως το Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας διατύπωσε ένα τέτοιο σύνθημα, άλλα αυτό συνέβηκε, πιθανότατα γιατί στη Γαλλία, υπήρχε μια κοινή επιτροπή των δυνάμεων που συμμετείχαν στο μέτωπο και γιατί το Σοσιαλιστικό Κόμμα εξακολουθούσε να ενεργεί χωρίς να παίρνει υπόψη του το κοινό πρόγραμμα� γι' αυτό το Κομμουνιστικό Κόμμα διατύπωσε το σύνθημα αυτό για να περιορίσει την ασυνέπεια του Σοσιαλιστικού Κόμματος και όχι για να δέσει τα δικά του χέρια. Η κατάσταση στην Κίνα είναι η ακόλουθη: το Κουόμιντανγκ δεν αναγνωρίζει σ' όλα τα άλλα πολιτικά κόμματα και ομάδες ίσα δικαιώματα και προσπαθεί να τα θέτει κάτω από τις διαταγές του. Αν προβάλλαμε ένα τέτοιο σύνθημα και ζητούσαμε όλα να περνάνε από την έγκρισή μας, αυτό θα ήταν απραγματοποίητο και θά γινόμαστε καταγέλαστοι. Και αν για οτιδήποτε θα αποφασίζαμε να κάνουμε, ζητούσαμε την έγκριση του Κουόμιντανγκ και αυτό μας την αρνιότανε, πως θα έπρεπε να ενεργήσουμε τότε; Όταν είναι δεδομένο πως το Κουόμιντανγκ κάνει ό,τι μπορεί για να παρεμποδίσει την πρόοδο μας, η διατύπωση ενός τέτοιου συνθήματος από μέρους μας δεν θα οδηγούσε πουθενά αλλού παρά στο να παραδοθούμε χειροπόδαρα δεμένοι στο Κουόμιντανγκ. Για την ώρα δεν υπάρχει κανένας λόγος να ρίξουμε τέτοιο σύνθημα� αυτό που πρέπει να επιδιώξουμε να επιτύχουμε είναι η προκαταρκτική συμφωνία του Κουόμιντανγκ για ορισμένα ζητήματα, όπως για τη μετατροπή τριών μεραρχιών σε τρία σώματα στρατού και της απονομής των αντίστοιχων αριθμών του μητρώου τους -- αυτό είναι εκείνο που ονομάζουμε «να προειδοποιούμε πρώτα και ύστερα να ενεργούμε». Σε ορισμένες άλλες περιπτώσεις πρέπει να θέτουμε πρώτα το Κουόμιντανγκ μπροστά σε τετελεσμένα γεγονότα και ύστερα να το πληροφορούμε, όπως όταν ανεβάσαμε τις δυνάμεις του στρατού μας στον αριθμό των 200.000 ανδρών -- αυτό είναι εκείνο που ονομάζουμε «να ενεργούμε πρώτα και ύστερα να πληροφορούμε». Σε άλλες περιπτώσεις, όπως τη σύγκληση της Συνέλευσης της Μεθοριακής Περιοχής, οφείλουμε πρώτα να δράσουμε, άλλα να αναβάλουμε την πληροφόρηση, πιστεύοντας πως για την ώρα δεν μπορούμε να καταλήξουμε σε συμφωνία. Και υπάρχουν ζητήματα που για την ώρα δεν πρέπει ούτε να δρούμε ούτε να πληροφορούμε. Αυτά τα ζητήματα είναι εκείνα που η τέτοια ή αλλοιώτικη λύση τους θα είχε δυσμενείς επιπτώσεις στη γενική κατάσταση της χώρας. Με δυό λόγια, πρέπει να επιμείνομε στη διατήρηση του ενιαίου μετώπου αλλά δεν πρέπει, με κανένα τρόπο να δεθούμε χειροπόδαρα γι' αυτό δεν πρέπει να προβάλουμε το σύνθημα: «όλα μέσα από το ενιαίο μέτωπο». Αν το σύνθημα αυτό «όλα μέσα από το ενιαίο μέτωπο» ερμηνεύεται «όλα να εγκρίνονται» από τον Τσανγκ Κάϊ-σεκ και τον Γιουάν Σι-κάϊ, τότε αυτό το σύνθημα είναι εσφαλμένο. Η πολιτική μας είναι η διατήρηση της ανεξαρτησίας και της αυτονομίας στο ενιαίο μέτωπο, μια πολική που είναι πολιτική ενότητας μαζί και ανεξαρτησίας.

5 Νοέμβρη 1938

ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΑΝΟΙΑ

"Ένας κοινωνικός σχηματισμός δεν εξαφανίζεται προτού αναπτυχθούν οι παραγωγικές δυνάμεις που μπορεί να περιλάβει. Νέες και ανώτερες σχέσεις παραγωγής δε θα τον αντικαταστήσουν, προτού οι υλικές συνθήκες ύπαρξης αυτών των σχέσεων εκκολαφθούν στο εσωτερικό της παλιάς κοινωνίας. Για το λόγο αυτό η ανθρωπότητα δε θέτει παρά μόνο προβλήματα τα οποία μπορεί να λύσει, επειδή, αν δούμε από πιο κοντά, θα διαπιστώσουμε πάντοτε ότι το πρόβλημα το ίδιο δεν αναδύεται παρά μόνο εκεί όπου οι υλικές συνθήκες για τη λύση του υπάρχουν ήδη, ή τουλάχιστον βρίσκονται στην πορεία της πραγματοποίησης"

Το παραπάνω είναι απόσπασμα από την συνεισφορά στην κριτική της πολιτικής οικονομίας του Μαρξ, έργο που ουσιαστικά προοιώνιζε το Κεφάλαιο.
Είναι πολύ σημαντικό χωρίο, επιδέχεται μεγάλης ανάλυσης (εν καιρώ), εδώ θα μας απασχολήσει μία συγκεκριμένη πτυχή.

Όσοι έχουμε μια στοιχειωδώς μαρξιστική οπτική, ξέρουμε ότι ο καπιταλισμός είναι σαν τον μάγο που απελευθέρωσε μεγάλες δυνάμεις (παραγωγικές) τις οποίες όμως δεν μπορεί να χειριστεί, δεν τις αφήνει να εκδηλωθούν ολόπλευρα.
Τις υποτάσσει στο κέρδος και όχι στην ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών. Πολλοί πιστεύουν ότι υπάρχει δυνατότητα θεραπείας του AIDS, αλλά κάτι τέτοιο δεν θα συνέφερε τις φαρμακοβιομηχανίες. Ακόμα περισσότεροι ξέρουμε τι συμβαίνει με την τεχνολογική εξέλιξη στους Η/Υ πχ, που θα μπορούσε να προχωρήσει ραγδαία, αλλά γίνεται κλιμακωτά, για να βγει υπερκέρδος από την κάθε τεχνολογική καινοτομία ξεχωριστά.
Είναι παράλογο να πεθαίνει από την πείνα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού στην Αφρική και την ίδια στιγμή να εξάγονται σε αυτήν αμάξια, ή είδη πολυτελείας, αντί για τρόφιμα, φάρμακα και είδη πρώτης ανάγκης. Παράλογο όμως μόνο για όποιον δεν το ερμηνεύει βάση του κριτηρίου του κέρδους που διεπει τη ζούγκλα του καπιταλισμοού.
Το πλέον κλασικό παράδειγμα τέλος, είναι οι κυκλικές κρίσεις του καπιταλισμού, όπου υπάρχει κρίση υπερσυσσώρευσης, υπερπαραγωγής και καταστρέφονται ή απαξιώνονται εν ψυχρώ παραγωγικές δυνάμεις για να βρει διέξοδο το σύστημα. Και μην ξεχνάμε, ότι κύρια παραγωγική δύναμη είναι ο άνθρωπος. Και σε κάθε καπιταλιστική κρίση, πετιούνται χιλιάδες εργαζόμενοι στο δρόμο.

Ξέρουμε δηλ ότι μόνο όταν οι παραγωγικές δυνάμεις και η επιστημονική έρευνα απεγλωβιστούν από το κριτήριο του καπιταλιστικού κέρδους θα μπορέσουν να αποδώσουν στο μέγιστο και να συμβάλουν στην ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών.
Έλα όμως που ο καπιταλισμός συνεχίζει μες σε όλη την βαρβαρότητα και την απαξίωση παραγωγικών δυνάμεων (και πάνω απ' όλα του ανθρώπου) να αναπτύσσει και να επαναστατικοποιεί την παραγωγή.
Και το ερώτημα είναι: αν συνεχίζει να αναπτύσσει τις παραγωγικές δυνάμεις, συνεχίζεται η εξέλιξη και τα επιτεύγματα της έρευνας και της επιστήμης, κι αυτό είναι κάτι διαρκές, πώς μπορούμε να πούμε ότι ο καπιταλισμός δεν χωράει πια άλλες παραγωγικές δυνάμεις και πρέπει να ατικατασταθεί από άλλο τρόπο παραγωγής.
Μήπως δεν έχουν ωριμάσει ακόμα οι συνθήκες για την άρση του; Και δεν θα ωριμάσουν μέχρι να εξαντλήσει την πρόοδο και την ανάπτυξη της παραγωγής που μπορεί να φέρει;

Φυσικά δεν είναι έτσι. Όμως ακόμα κι αν επιμείνουμε σε αυτή την επιμέρους πτυχή, το πέρασμα της παραγωγής στη φάση της αυτοματοποίησης, η ανάδειξη της πληροφορικής, και εν γένει της πνευματικής εργασίας, φέρνει πιο κοντά αυτό που αναφέρει ο Μαρξ στα Γκρουντρίσε του 57-58, για την ανάδειξη της γενικής διάνοιας (general intelect) του ανθρώπου ως κύριας παραγωγικής δύναμης.
Για να το πούμε λίγο πιο χοντροκομμένα, η ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται, η νόηση, η πνευματική καλλιέργεια, γίνεται πλέον η βασική κινητήρια δύναμη για την περαιτέρω ανάτυξη της παραγωγής.
Κι αυτό είναι που αναδεικνύει μεταξύ άλλων, την χρεοκοπία του καπιταλισμού.
Γιατί ο καπιταλισμός δημιουργεί σωρεία λειτουργικά αναλφάβητων, ατόμων με απλές δεξιότητες, ίσα-ίσα όσα τους χρειάζονται για να εργαστούν και να παράγουν υπεραξία. Ο καπιταλισμός θέλει ενεργούμενα μηχανές, που να μην σκέφτονται και να μην αντιδρούν, πόσο μάλλον να έχουν γενική διάνοια, γενική διευρυμένη αντίληψη, της δραστηριότητάς τους και εν γένει του προτσές της παραγωγής.

Τότε θα έχει πραγματικά εξαντλήσει από κάθε άποψη τις δυνατότητες για περαιτέρω ανάπτυξη της κοινωνίας και της ανθρωπότητας. Κι αυτό που για την εποχή του Μαρξ ήταν τότε, σήμερα είναι πλέον άμεσο και ορατό.